टाइल्स के नीचे खाली जगह (Hollow space) का क्या नुकसान है और इसे कैसे रोकें?
टाइल्स के नीचे की खाली जगह: एक टिक-टिक करता बम 💣🦶
क्या आपके घर में फर्श पर चलते समय किसी खास जगह पर 'डब-डब' या 'खोखली' (Hollow) आवाज़ आती है? अगर हाँ, तो यह इस बात का सबूत है कि आपके ठेकेदार ने टाइल्स लगाते समय बहुत बड़ी लापरवाही की है। टाइल्स के नीचे यह खाली जगह न सिर्फ आवाज़ करती है, बल्कि यह आपके पूरे फर्श को बर्बाद कर सकती है!
AMS Civil Construction की टीम जब फ्लोरिंग ऑडिट करने जाती है, तो 60% घरों में यह समस्या पाई जाती है। आइए जानते हैं ऐसा क्यों होता है और इसका पक्का इलाज क्या है।
1. टाइल के नीचे खाली जगह (Hollow Space) क्यों छूट जाती है?
इसके पीछे 'अनाड़ी मिस्त्री' की तीन सबसे बड़ी गलतियां होती हैं:
- सीमेंट का मसाला सही से न बिछाना: मिस्त्री टाइल के नीचे सीमेंट और रेत का जो मसाला (Mortar) बिछाता है, वह उसे बिल्कुल समतल (Level) नहीं करता। कहीं मसाला ज़्यादा होता है, कहीं कम। जहाँ मसाला कम होता है, वहाँ खाली हवा (Air pocket) रह जाती है।
- टाइल को ठीक से न पीटना (Tapping): टाइल को मसाले पर रखने के बाद उसे रबर के हथौड़े (Rubber Mallet) से अच्छी तरह पीटना होता है ताकि टाइल का हर हिस्सा सीमेंट से चिपक जाए। अगर मिस्त्री जल्दबाज़ी करता है, तो खाली जगह रह जाती है।
- घटिया क्वालिटी का केमिकल/सीमेंट: आजकल बड़ी Vitrified टाइल्स (जैसे 2x4 या 4x8 फुट) लगाने के लिए सिर्फ सीमेंट काफी नहीं होता। इसके लिए खास 'टाइल एडहेसिव केमिकल' (Tile Adhesive) लगाना ज़रूरी होता है। केमिकल न लगाने पर टाइल कुछ दिनों बाद सीमेंट को छोड़ देती है।
2. खाली जगह रहने से क्या बड़े नुकसान होते हैं? ⚠️
अगर आपको लगता है कि सिर्फ आवाज़ ही तो आ रही है, तो आप गलत हैं। इसके अंजाम बहुत बुरे हो सकते हैं:
- टाइल का बीच से टूट जाना: अगर टाइल के नीचे मसाला नहीं है, और उस जगह पर गलती से कोई भारी चीज़ (जैसे गैस सिलेंडर या भारी बर्तन) गिर गई, तो टाइल तुरंत शीशे की तरह टूट जाएगी।
- 'पॉपिंग अप' (Popping Up): गर्मियों के दिनों में जब घर का तापमान बढ़ता है, तो टाइल फैलती (Expand) है। अगर नीचे खाली जगह है, तो हवा फैलेगी और प्रेशर बनाएगी। इससे कई बार पूरी की पूरी टाइल धमाके की आवाज़ के साथ खुद-ब-खुद उखड़ कर बाहर आ जाती है।
- कीड़े और पानी का जमाव: खाली जगह में धीरे-धीरे पोछे का पानी जाने लगता है। इससे घर के अंदर सीलन आती है और वहाँ कॉकरोच व छोटे कीड़े पनपने लगते हैं।
3. इस समस्या से बचने का 100% सही तरीका (Best Practice) ✅
अगर आप नया घर बनवा रहे हैं, तो अपने ठेकेदार से ये 3 काम करने को ज़रूर कहें:
- लेज़र लेवलिंग (Laser Leveling): हमेशा लेज़र मशीन का इस्तेमाल करके फर्श का ढलान (Slope) और मसाला सेट करवाएं। इससे 1 मिलीमीटर का भी फर्क नहीं आता।
- एडहेसिव (Tile Adhesive) का इस्तेमाल: विट्रीफाइड टाइल्स को 'Back-buttering' तकनीक से लगाना चाहिए। यानी टाइल के पिछले हिस्से (पीछे की तरफ) पर केमिकल की एक लेयर लगानी चाहिए और फिर उसे मसाले पर रखना चाहिए। इससे 100% पकड़ (Bonding) बनती है।
- स्पेसर (Tile Spacers) का इस्तेमाल: 2 टाइल्स को कभी भी एक-दूसरे से पूरी तरह चिपका कर (Paper Joint) न लगवाएं। उनके बीच हमेशा 2mm या 3mm का 'Spacer' रखें और उस जगह को Epoxy Grout से भरें। इससे टाइल को गर्मियों में फैलने की जगह मिलती है और वो टूटती नहीं है।
निष्कर्ष
फ्लोरिंग एक बार होती है और रोज़ पैरों के नीचे रहती है। इसमें की गई छोटी सी गलती आपको रोज़ परेशान करेगी। अगर आप मुंबई या महाराष्ट्र में 100% लेवल, बिना किसी 'Hollow Sound' वाली परफेक्ट फ्लोरिंग चाहते हैं, तो AMS Civil Construction के एक्सपर्ट इंजीनियरों को काम सौंपें!
Looking for the Best Civil Contractor in India?
Get a free site visit and estimate today. No hidden charges.
Written by AMS Tech Team
Our editorial team consists of civil engineers and interior designers with 15+ years of real-world site experience in Mumbai and across India.
Planning your next project?
Detailed construction estimates and site visits available today.
More from our Blog
मुंबईच्या मुसळधार पावसाळ्यात घराचे वॉटरप्रूफिंग का महत्त्वाचे आहे? टॉप ५ चुका टाळा
मुंबईतील सततचा पाऊस आणि दमट वातावरण यामुळे भिंतींना येणारी ओल (Dampness) आणि गळती कायमची थांबवण्यासाठी दर्जेदार वॉटरप्रूफिंगचे महत्त्व जाणून घ्या.
Read ArticleEco-Friendly Construction Practices Every Mumbai Builder Should Follow
Learn how to build sustainably. From fly-ash bricks to rainwater harvesting, discover civil construction methods that protect the environment and lower your bills.
Read ArticleFalse Ceiling Ideas 2026: POP vs Gypsum, Cost, and Hidden Lighting Guide
Transform your living room with modern false ceiling designs! Learn the difference between POP and Gypsum ceilings, hidden profile lighting, and the complete cost per square foot in 2026.
Read ArticleLatest Bathroom Fitting Trends 2026: Luxury Designs & Renovation Guide
Upgrade to a 5-star hotel-like bathroom! Explore the latest 2026 trends including concealed flush tanks, thermostatic showers, large format tiles, and smart toilets.
Read ArticleHidden Costs of Building a House in India (What Contractors Don't Tell You)
Think your house construction will finish within the budget? Read about the 7 massive hidden costs of building a house in India that contractors hide from you until it's too late.
Read ArticleThane Mein Ghar Banwana Hai? Complete Construction Guide 2026 – Cost, Tips & Best Contractor
Thane mein ghar banwane ka complete guide – construction cost, best materials, contractor selection tips, aur municipal approvals sab kuch ek jagah. AMS Civil Construction se expert advice.
Read Article